Wzięłem i poszłem: krótki wykład o względności norm

Ktoś, kto powie „szłem drogą” albo „poszłeś do pracy”, z miejsca naraża się na piętnowanie jako morderca mowy ojczystej. Ale właściwie dlaczego? Przecież formy rodzaju żeńskiego: szłaś, poszłaś, są stuprocentowo poprawne. Wbijamy dzieciom do głowy już w pierwszych latach życia, że nie mówi się szłem, tylko szedłem. Ale jeśli dziecko zapyta (całkiem logicznie), dlaczego w takim razie mówi się szłam, odpowiedź zwykle brzmi: – Bo tak jest i już, a poza tym przestań się garbić.

Co nas właściwie razi w formach zacytowanych w pierwszym zdaniu? Częto wysuwanym argumentem jest niezgodność form pierwszej i drugiej osoby z trzecią osobą tego samego czasownika. Niemal wszyscy używamy form szedł i szła. Relacja między nimi nie jest przejrzysta dla współczesnych użytkowników języka, pojawia się zatem pokusa jej „naprawienia”. Wyrównanie analogiczne rodzaju męskiego do żeńskiego w trzeciej osobie nie wchodzi w grę: nie można usunąć samogłoski rdzennej z wyrazu, który ma tylko jedną sylabę (forma szł nie jest dopuszczalna w polszczyźnie). Można by wyrównać rodzaj żeński do męskiego (szedła), ale forma żeńska  ma solidne oparcie we wszystkich rodzajach wszystkich osób liczby mnogiej (szliśmy, szłyście, szły, szli). A jednak użytkownicy języka – przynajmniej ci, którzy gwiżdżą na zalecenia poprawnościowe – są skłonni eksperymentować z dopasowaniem form męskich do żeńskich wszędzie poza trzecią osobą liczby pojedynczej, pozostawiając szedł jako nieregularny wyjątek, z którym trzeba jakoś żyć.

Odpowiedź autorytatywna typu „Nie garb się!” Źródło: Narodowe Centrum Kultury.

Dlaczego mielibyśmy oczekiwać, że pierwsza i druga osoba powinny być zgodne z trzecią? Bo tak jest w odmianie zdecydowanej większości czasowników (z wyjątkami, o których będzie mowa poniżej). Ale dlaczego tak jest? Odpowiedź wymaga poznania kilku faktów. Współczesne struktury językowe to produkty procesu ewolucyjnego, dlatego wyjaśnienia należy szukać w historii języka.

To, czego w dzisiejszym języku polskim używamy jako czasu przeszłego, powstało jako konstrukcja złożona z imiesłowu czynnego uprzedniego (odmienianego przez rodzaj gramatyczny i liczbę) i czasownika posiłkowego ‘być’ w odpowiedniej osobie. Konstrukcja ta opisywała pierwotnie stan wynikający z czynności, a nie samą czynność (czyli przypominała znaczeniowo angielski present perfect). W rodzaju męskim brzmiało to tak: ja jeśḿ wyszedł (albo z zamianą kolejności: wyszedł jeśḿ), i oznaczało dosłownie ‘ja jestem „wyszły” (nieobecny z powodu wyjścia)’. Słowo jeśḿ (z miękkim [mʲ] na końcu) było dawną 1 os. l.poj. od ‘być’, zastąpioną później przez nowo wykreowaną formę jestem. Podobnie jak ja jeśḿ wyszedł zbudowany jest angielski zwrot I am gone albo francuski czas przeszły złożony je suis parti. W rodzaju żeńskim było ja jeśḿ wyszła albo wyszła jeśḿ, a w trzeciej osobie liczby pojedynczej i mnogiej – on jest wyszedł, ona jest wyszła, oni są wyszli, one są wyszły. Zauważmy, że poza objęciem funkcji form czasu przeszłego imiesłowy czynne uprzednie zachowały się w polskim reliktowo jako przymiotniki odczasownikowe typu zmarły, rosły, dorosły, zapadły, ocalały, stały, były, zeszły, zbiegły itp.

Tak wyglądało „słowiańskie perfectum” w najstarszej polszczyźnie. W dalszej historii języka nastąpiły pewne uproszczenia. Czasownik jest/są był opuszczany – z początku nieobowiązująco, a w końcu konsekwentnie – w trzeciej osobie. W pierwszej i drugiej osobie jego formy koniugacyjne uległy erozji fonetycznej, co bardzo często się przydarza nieakcentowanym czasownikom posiłkowym. Na przykład jeśḿ zredukowało się do -em (po spółgłosce) albo do -m (po samogłosce). Można teraz było powiedzieć ja-m wyszedł albo wyszedł-em, a w rodzaju żeńskim ja-m wyszła albo wyszła-m. Nawet obecnie końcówki czasu przeszłego pozostają ruchome. Zamiast kurczowo trzymać się czasownika, mogą się przyłączyć do innego wyrazu bliżej początku zdania. Jest to pamiątka faktu, że były kiedyś osobnymi wyrazami, a nie zwykłymi końcówkami odmiany.

Różnica między rodzajem męskim a żeńskim bierze się stąd, że prasłowiański imiesłów użyty w tej konstrukcji był odmieniany według podobnego schematu jak przymiotniki. W mianowniku liczby pojedynczej rodzaj męski miał końcówkę *-lъ (patrz wpis o jerach), a rodzaj żeński *-la. Końcowy jer był pierwotnie akcentowany, co w języku polskim powodowało wzdłużenie poprzedzającej samogłoski. Jeśli ta samogłoska sama była jerem, to co prawda nie ulegała wzdłużeniu, ale zmieniała się w e. Natomiast w rodzaju żeńskim żadnego wzdłużenia nie było, a ewentualny jer w przedostatniej sylabie znikał. Czyli na przykład od czasownika *vezti ‘wieźć’ tworzono imiesłów *vezlъ | *vezla, z którego powstało polskie wiózł | wiozła (ó kreskowane rozwinęło się z dawnego długiego ō). Od czasownika *klęti ‘kląć’ tworzono prasłowiańskie *klęlъ | *klęla, a stąd dzisiejsze klął | klęła (patrz wpis o samogłoskach nosowych). Z kolei czasownik *iti ‘iść’ miał nieregularny imiesłów *šьdlъ | šьdla, który dzięki prawu Havlíka rozwinął się w szedł | sz(d)ła (d znikło bardzo wcześnie wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej).

Ale  jeśli 1 os. l.poj. od czasownika wieźć brzmiała pierwotnie wiózł jeśḿ, wiozła jeśḿ, a po redukcji wiózł-em, wiozła-m, to dlaczego mamy dziś wiozłem, a nie wiózłem? Przecież w przypadku, gdy końcówka odłącza się od czasownika, stara forma zostaje zachowana: jam wiózł, nie jam wiozł. Przyczyna była następująca: w liczbie pojedynczej zaczęto traktować końcówki 1 os. -em i 2 os. -eś jako ściślej zrośnięte z czasownikiem niż w licznie mnogiej. Zauważmy, że w standardowej polszczyźnie o wiele częściej mówimy myśmy wieźli (konstrukcja wciąż żywa) niż jam wiózł (konstrukcja książkowo-archaiczna, nieużywana w stylu potocznym). Zatarło się więc poczucie, że wiozłem składa się z dwóch części w randze wyrazu, z których pierwsza jest identyczna z 3 os. wiózł. Wystawiło to starszą formę wiózł-em na działanie nacisku wyrównawczego wywieranego przez rodzaj żeński. Wskutek tego ó zostało w końcu zastąpione przez o. Zaznaczam, że dotyczy to języka standardowego, bo część gwar ludowych nadal używa form typu móg-em lub wióz-eś (ale mogła-m, wiozła-ś).

Również miejsce akcentu uległo zmianie. Formy liczby mnogiej wywieźli-śmy, wywiozły-ście w wymowie wzorcowej nadal są akcentowane na trzeciej sylabie od końca, bo „czujemy” podział wyrazu na dwie części i akcentujemy przedostatnią sylabę form wywieźli, wywiozły bez względu na obecność lub brak końcówki osobowej. W liczbie pojedynczej była kiedyś różnica między wywiózł-em (z akcentem na pierwszej sylabie) a wywiozła-m (z akcentem na sylabie środkowej), ale została już wiele pokoleń temu wyrównana na korzyść rodzaju żeńskiego.

Te procesy wyrównawcze nie były do końca konsekwentne. Nie uległy analogii (przynajmniej w polszczyźnie standardowej) samogłoski nosowe. W formie wyciąłem co prawda akcent przesunął się z pierwszej sylaby na drugą, ale samogłoska pozostała ta sama co w formie wyciął i nie została zastąpiona przez samogłoskę żeńskiej formy wycięła. Na podstawie oboczności typu mógł | mogła | mogłem (zamiast mógł-em) należałoby oczekiwać także podobnej wymiany samogłosek w ciął | cięła | cięłem (zamiast ciął-em) albo wziął | wzięła |wzięłem (zamiast wziął-em). Normy języka polskiego zakazują wzięłem na równi z poszłem, ale nie musiałyby zakazywać, gdyby część ludzi nie używała takich form. Z punktu widzenia tendencji ewolucyjnych zachodzących w języku polskim wzięłem jest tak samo logiczne jak niosłem. Obie formy wygenerował ten sam proces z tych samych przyczyn. A jednak pierwszą z nich piętnujemy, a drugą uważamy za tak normalną, że nawet się nie zastanawiamy, czemu jest, jaka jest.

Trudno szczegółowo ustalić, jak w polszczyźnie standardowej przebiegało wyrównanie w czasownikach z samogłoskami e i a, bo kontrast między formami męskimi rzékł, biégł, pådł, wlåzł (z tzw. samogłoskami pochylonymi, kontynuującymi staropolskie samogłoski długie) a żeńskim rzekła, biegła, padła, wlazła (z refleksami staropolskich krótkich) nie był oznaczany konsekwentnie, a w XVIII/XIX w. i tak zanikł w języku warstw wykształconych. Możemy tylko śledzić jego losy w gwarach regionalnych, które zachowały dawniejszy, bogatszy system samogłoskowy. Dzieją się tam ciekawe rzeczy, ale to już osobna historia. Dialekty i gwary mają własne systemy gramatyczne, niekoniecznie zbieżne ze standardowym.

Wyrównanie szedł | szła |szłem (zamiast szedł-em) też następuje według opisanego wyżej schematu. Ale chodzi tu o czasownik często używany, a zatem konserwatywny, jeśli chodzi o odmianę. Formy, które słyszymy często, są lepiej zapamiętywane przez dzieci uczące się pierwszego języka, a zatem skuteczniej się utrwalają. Zauważmy, że zachowały się nawet oboczności związane z prawem Havlíka w formach z przedrostkami zawierającymi jer (dzisiejsze ruchome e): wszedł | weszła (*vъ-šьdlъ | *vъ-šьdla). Są one wiernie transponowane do form pierwszej i drugiej osoby: wszedłem | weszłam, wszedłeś | weszłaś. Oczywiście nacisk analogii robi swoje i wielu Polaków mówi wszedł, ale weszłem, ale [UWAGA: ironia] strażnicy poprawności starają się przynajmniej nie wpuszczać takich barbaryzmów do szkół.

Czy gdyby chodziło o czasownik rzadziej używany, pogodzilibyśmy się z wyrównaniem analogicznym? Tryb przypuszczający jest tu zbędny; odpowiedź jest twierdząca. Wystarczy sprawdzić, jak faktycznie zachowały się inne czasowniki z jerem w rdzeniu. Nie było ich wiele, ale żaden nie oparł się działaniu analogii.

Przykład pierwszy: czasownik schnąć. Imiesłowem tworzącym czas przeszły był *sъxlъ | *sъxla > sechł |schła. Męskie formy 1 i 2 os. l.poj. powinny brzmieć sechłem, schłam, sechłeś, schłaś (podobnie z przedrostkami: wysechłem, wyschłam itd.). Czy bijemy kogoś po głowie słownikiem języka polskiego za mówienie schłem, wyschłem? Broń Boże, wręcz przeciwnie! Uznajemy je za nienagannie poprawne i prędzej wyśmialibyśmy starszą i historycznie regularną formę (wy)sechłem. A przecież, jeśli chodzi o strukturę i genezę, schłem niczym się nie różni od szłem (a sechłem od szedłem) oprócz częstości użycia. Jako forma rzadsza i przez to mniej narażona na wykrycie przez radary poprawnościowe wyraz schłem zdołał podstępem przeniknąć do gramatyki standardowej. W tym przypadku wczorajsze błędy stały się dzisiejszą normą.

Przykład drugi: czasownik zdechnąć. Sam w sobie dziwny, bo właściwie powinien brzmieć zetchnąć (podobnie jak westchnąć i wytchnąć). Ale nie będziemy się teraz zajmować bezokolicznikiem (jak łatwo się domyślić, także przekształconym przez analogię), tylko imiesłowem  opartym na temacie *-dъxlъ | *-dъxla, który powinien był się rozwinąć w polskie -dechł | -tchła (z asymilacją bezdźwięczności). Czas przeszły od zdechnąć powinien zatem brzmieć zdechł | zetchła, a w 1 os. l.poj. zdechłem | zetchłam. Natomiast we wszystkich osobach i rodzajach liczby mnogiej powinno być zetchły, zetchli (plus ewentualnie końcówki osobowe: zetchliśmy itd.). Tak oczywiście nie jest. Co się zatem stało? Dlaczego w tym jednym przypadku wygrała jednak forma zgodna z 3 os. l.poj. rodzaju męskiego? Można szukać mniej lub bardziej przekonujących wyjaśnień, ale być może wystarczy stwierdzenie, że wyrównanie analogiczne może działać w obu kierunkach. Fakt że prawdopodobieństwo jednej z możliwości jest mniejsze, nie oznacza, że jest zerowe. W każdym razie fonologicznie regularna forma zedchła/zetchła jest udokumentowana w polszczyźnie XV w.; istniał też wtedy przymiotnik zetchły, ale niebawem oboczny wariant zdech- został wprowadzony wszędzie, gdzie się dało.

Przykład trzeci, starszy: czasownik czyść ‘czytać, odczytywać, liczyć’ (z prasłowiańskiego *čisti). Miał on czas teraźniejszy typu ja cztę, on czcie i czas przeszły oparty na imiesłowie *čьtlъ | *čьtla, co dało staropolskie czetł, cztła (w pierwszej osobie czetł jeśḿ | cztła jeśḿ > czetł-em, cztła-m). Formy te były w użyciu jeszcze w XVI w., ale komplikacje odmiany utrudniały życie użytkownikom języka. Pod wpływem formy czcie przekształcono bezokolicznik na czcić i dopasowano do niego czas przeszły: czcił | czciła | czciłem, likwidując oboczności. Potem czasownik czcić został zastąpiony przez pokrewną formę częstotliwościową czytać, co pozwoliło uniknąć niewygodnej homonimii z innym czcić < czścić < *čьstiti, oznaczającym ‘oddawać cześć’. Semantyczną pamiątką po czyść/czcić ‘czytać’ jest słowo czcionka (coś, co jest czcione, czyli czytane).

Przykład czwarty, bardzo stary: czasownik kwiść (dzisiejsze kwitnąć). W tym przypadku mamy staropolski czas teraźniejszy ja kwtę, on kwcie i czas przeszły oparty na imiesłowie *kvьtlъ | *kvьtla, > kwietł | kwtła. Ta ostatnia forma wydaje się absurdalnie pokręcona, ale musiała istnieć, bo mamy jej poświadczenie staropolskie (z przedrostkiem wez-) z Psałterza puławskiego: „Weskwtło jest [tzn. ‘zakwitło’] ciało moje”. Odpowiedni rodzaj męski brzmiał wskwietł. W obliczu takiego łamańca fonetyczno-morfologicznego użytkownicy języka skapitulowali już w dobie staropolskiej i rozwiązali problem, uogólniając samogłoskę bezokolicznika (oraz form częstotliwościowych takich jak zakwitać) w całej odmianie (kwitł | kwitła | kwitłem). Ponadto w czasie teraźniejszym przeniesiono czasownik do przyjaźniejszej dla użytkownika koniugacji tematów na -ną-. Jednym z ostatnich śladów starej formy w języku ogólnym było rymowane powiedzonko łacińsko-polskie odnotowane w księdze przysłów z 1618 roku: „in diebus Eliae, kiedy zakstą kije” (‘w czasach Eliasza, kiedy zakwitną kije’, czyli „na święty Nigdy”). Forma zakstą to ludowe zniekształcenie odziedziczonej formy zakwtą.

A zatem oboczności podobne do szedłem | szłam eliminowano jedną po drugiej, aż pozostała ta jedna jedyna nietknięta przez analogię. I tej ostatniej bronimy jak cennej relikwii, nie zdając sobie sprawy, że przed nią były inne, które nasi przodkowie dawno porzucili. Nie trzeba dodawać, że język polski jakoś nie zginął od tych porzuceń.

Bronimy też „poprawnej” samogłoski nosowej w formach takich jak wziąłem, choć Bogiem a prawdą nie jest ona już nawet nosowa, bo normalną wymową jest [ˈvʑɔw], [ˈvʑɛwa]. I tu jednak nasilenie niechęci do formy nienormatywnej zależy od czynników takich jak częstość występowania. Jeśli powiemy: „Tak się zlękłem, że cały się trzęsłem, więc wzięłem głęboki oddech”, ktoś ze słuchaczy może z dużym prawdopodobieństwem zrócić nam uwagę, że „nie mówi się wzięłem, tylko wziąłem”, ale dwie się pierwsze z wyróżnionych form mogą się przemknąć niezauważone.

Wykonajmy prosty pomiar badawczy przy pomocy narzędzia, jakim jest Narodowy Korpus Języka Polskiego. Składa się on z wersji pełnej (ok. półtora miliarda słów) i z podkorpusu zrównoważonego stylistycznie (ok. 240 mln słów). Ten drugi to – jak piszą redaktorzy – „wybór z tekstów całego korpusu według ustalonych proporcji rejestrów stylistycznych i rodzajowych. Ten korpus ma być reprezentatywny, tzn. proporcje częstości wyrazów i konstrukcji, kolokacje (typowe skojarzenia) oraz inne cechy leksykalne i gramatyczne powinny odpowiadać poczuciu językowemu przeciętnego użytkownika polszczyzny”. W tabelce poniżej mamy liczbę wystąpień form uważanych za poprawne i niepoprawne w obu wersjach korpusu.

formakorpus pełnykorpus zrównoważony
zacząłem237336603
zaczęłem1287
wziąłem80342214
wzięłem620
trząsłem10664
trzęsłem143
ukląkłem7041
uklękłem219

Jak widzimy, formy męskie 1 os. l.poj. czasu przeszłego dla zacząć są (w korpusie pełnym) 2,95 raza częstsze niż dla wziąć, 199 razy częstsze niż dla trząść i 262 razy częstsze niż dla uklęknąć. Różnica dwóch rzędów wielkości pozwala nam zaliczyć zacząć i wziąć do czasowników często używanych, a trząść i uklęknąć do względnie rzadkich.

Szacowane na podstawie danych korpusowych prawdopodobieństwo pojawienia się formy niepoprawnej zaczęłem zamiast zacząłem wynosi 0,0052 dla korpusu pełnego i 0,0011 dla korpusu zrównoważonego. Dla wzięłem zamiast wziąłem mamy empirycznie szacowane prawdopodobieństwo 0,0077 dla korpusu pełnego i 0 dla korpusu zrównoważonego. Dla trzęsłem zamiast trząsłem odpowiednie wartości wynoszą 0,12 i 0,045, a dla uklękłem zamiast ukląkłem – 0,23 i 0,18. Można zatem wywnioskować, że tolerancja dla trzęsłem i uklękłem jest o całe rzędy wielkości wyższa niż dla zaczęłem i wzięłem. Im rzadszy czasownik, tym większe prawdopodobieństwo, że ulegnie wyrównaniu analogicznemu i pies z kulawą nogą nie zwróci na to uwagi.

Oto charakterystyczny przykład z prozy znakomitego pisarza Andrzeja Bobkowskiego (1913–1961): „Teraz uklękłem, wyciągnąłem nad nim rękę i zacząłem […]”. Bobkowski na pewno nie użyłby formy wyciągnęłem ani zaczęłem, a choćby i użył, to z pewnością interweniowałby korektor Instytutu Literackiego w Maisons-Laffitte (gdzie w 1957 r. ukazały się Szkice piórkiem Bobkowskiego). Natomiast forma uklękłem, choć teoretycznie niepoprawna, nikogo nie raziła na tyle, żeby ściągnąć na siebie odium.

Proszę nie sądzić, że zamierzam bronić form typu szłem i zaczęłem albo je propagować. Ale potępiać też ich nie będę. Podstawowym obowiązkiem językoznawcy nie jest ocenianie, pouczanie bliźnich, jak powinni mówić i pisać, ani narzucanie im własnego gustu, tylko obiektywna obserwacja procesów zachodzących w języku i wyjaśnianie ich mechanizmu.