Po zakończeniu programu Apollo w 1972 roku (ostatnią misją był lot Apollo 17, który wystartował 7 grudnia 1972 i po 4-dniowym locie i trzydniowym pobycie na Księżycu powrócił na Ziemię 19-go grudnia), nie było załogowych lotów w kierunku Księżyca przez ponad 50 lat – do właśnie zakończonej Artemis II. W tym okresie badania Księżyca były prowadzone wyłącznie za pomocą bezzałogowych sond, orbitujących satelitów i lądowników, głównie przez NASA, Chiny, Indie i Japonię. Te misje dostarczyły szczegółowych map, próbek regolitu i danych o zasobach, przygotowując grunt pod… no właśnie, jaki jest pomysł na powrót człowieka na Księżyc? O perspektywach podboju Księżyca pisałem w serii Księżyc Zatoką Perską przyszłości?, do której linki znajdują się w przypisie tu¹.

Kluczowe misje NASA

NASA wznowiła intensywne badania po 1990 roku, skupiając się na tworzeniu dokładnych map księżycowych i poszukiwaniu wody. Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) z 2009 roku stworzył wysokiej rozdzielczości mapy powierzchni, identyfikując bezpieczne miejsca lądowania i ślady dawnych misji Apollo.

LCROSS w 2009 roku potwierdził obecność lodu wodnego w kraterach na biegunie południowym, bombardując Księżyc resztkami rakiety. Te dane były kluczowe dla programów Artemis, bo jednym z warunków przyszłej eksploracji i eksploatacji Księżyca jest woda.

Misje inne niż amerykańskie

Chiny zdominowały drugie dziesięciolecie XXI wieku, a prawdziwy księżycowy wyścig rozpoczął się w 2018 roku, kiedy Chang’e-4 wylądował na „ciemnej stronie”.

Indyjski Chandrayaan-1 (2008) odkrył wodę na Księżycu, a Chandrayaan-3 (2023) lądował na biegunie południowym. Japoński SLIM (2024) badał historię geologiczną (może jednak: historię selenologiczną?) Księżyca.

Różnice technologiczne między Apollo a Artemis

Programy Apollo (lata 60. i 70. XX wieku) i Artemis (od 2010) znacznie różnią się technologicznie, co wynika z naturalnego z postępu technicznego i naukowego. Apollo opierał się na prostych, niezawodnych systemach analogowych, podczas gdy Artemis wykorzystuje zaawansowane komputery, sztuczną inteligencję i szeroką współpracę międzynarodową. Te zmiany czynią program Artemis bezpieczniejszym, choć droższym i wolniejszym w rozwoju.

Rakiety nośne

Porównanie rakiet użytych w programach Apollo i Artemis:
– Apollo: Rakieta Saturn V miała udźwig (ang. payload) 118 ton, z nowymi silnikami F-1 w liczbie pięciu;
– Artemis: SLS – udźwig 95 ton, z silnikami RS-25 pochodzącymi z czasów wahadłowców (ponad 40 lat), znacząco zmodernizowanymi.

Statki kosmiczne

Moduł załogowy Apollo mieścił trzech astronautów; Orion (Artemis) – 4 osoby, jest wyposażony w panele słoneczne, zaawansowaną termiczną osłonę ablacyjną i systemy awaryjne (np. moduł ewakuacyjny escape tower).

Systemy informatyczne

Tu różnice są znaczące, odzwierciedlające 50-letni okres obowiązywania prawa Moore’a. Apollo używał komputeraAGC (Apollo Guidance Computer) z pamięcią operacyjną 64 KB; Artemis – nowoczesne procesory, kamery HD, petabajty pamięci itp.

Profile misji i bezpieczeństwo

Tu porównamy misję Apollo 8, która wystartowała 21 grudnia 1968 z lotem Artemis II (właśnie zakończonym), pionierskie loty obu programów.

Apollo 8: 10 okrążeń Księżyca; Artemis II: przelot obok Księżyca (ang. lunar flyby).

Tu należy się wyjaśnienie, którego próżno szukać w mediach zachwycających się pobiciem rekordu oddalenia od Ziemi. Lot Apollo 8 był lotem po orbicie Księżyca. W tym celu odpalono silnik SPS (Service Propulsion System), aby wyhamować i wejść na kołową orbitę wokół Księżyca. Astronauci spędzili tam 20 godzin, okrążając Srebrny Glob 10 razy.

Orion (Artemis II) poruszał się po tzw. trajektorii swobodnego powrotu: Orion nie wszedł na orbitę księżycową, wykorzystał grawitację Księżyca, aby zawrócić wokół niego i skierować się z powrotem na Ziemię.

Wspomniałem o pewnym rekordzie. Artemis II poleciał dalej niż Apollo 8, ponieważ trajektoria swobodnego powrotu wyrzuciła Oriona na większą odległość niż wymuszona orbita wokółksiężycowa. Ot i cała tajemnica.

Porównanie kluczowych technologii

Aspekt	Apollo	Artemis
Załoga	3 osoby	4 osoby
Komputer pokładowy	AGC (64 KB)	Zaawansowane CPU, AI
Silniki rakiety	Nowe F-1	Modernizowane RS-25
Technologia transmisji	Analogowa	HD video, live stream
Trwanie misji	6 dni (Apollo 8)	Do 42 dni
Współpraca międzynarodowa	Tylko USA	NASA+ESA

Porównanie kosztów programów Apollo i Artemis

Program Apollo (1961-1972) kosztował ok. 25,4 mld USD nominalnie (ok. 280 mld USD w dzisiejszych dolarach), z budżetem NASA na poziomie 4% budżetu federalnego. Program Artemis (od 2017) wydał do 2026 r. ponad 100 mld USD przy znacznie niższym udziale NASA (0,5% budżetu USA). Apollo był szybszy i bardziej intensywny (polityka), Artemis ma za to wyższe koszty w przeliczeniu na misję.

Inflacja znacząco zmienia porównanie kosztów Apollo i Artemis, gdyż nominalne wydatki Apollo (25,8 mld USD w latach 1960-1973) po korekcie wynoszą 257-280 mld USD w dzisiejszych dolarach. Artemis (od 2017) wydał ok. 100 mld USD nominalnie (bez korekty inflacyjnej), co czyni Apollo droższym.

Priorytet polityczny

Prezydent Kennedy zapewnił Apollo 4% budżetu USA (ok. 25 mld USD nominalnie), z masowym, bezproblemowym finansowaniem. Finansowanie Artemis to ciągła walka o pieniądze, walka z cięciami i konkurencją o fundusze.

Skala i produkcja

Apollo zbudował 15 jednostek tzw. „lotnych” Saturn V. 13 z nich poleciało w kosmos:
– Apollo 4, 6: loty testowe (bezzałogowe)
– Apollo 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17: misje księżycowe
– Skylab 1: ostatni start Saturna V (1973 r.). Wykorzystano rakietę o numerze SA-513, aby wynieść na orbitę pierwszą amerykańską stację kosmiczną Skylab 1. Zamiast trzeciego stopnia (S−IVB) na szczycie znajdowała się sama stacja.

Artemis wykorzystuje pojedyncze rakiety SLS (Space Launch System) po 2-4 mld USD sztuka. To najpotężniejsza rakieta na świecie. Najpotężniejsza, gdyż na razie pomijamy fizycznie potężniejszą rakietę Starship (SpaceX), która nie ma jeszcze certyfikacji do lotów załogowych.

Regulacje i bezpieczeństwo

Przy porównaniu obu programów wypada wspomnieć o braku oczywistych współcześnie norm, np. środowiskowych w czasach programu Apollo; Artemis podlega rygorystycznym testom (certyfikacja FAA, NASA), podnoszącym koszty 2-3-krotnie.

Po zakończeniu lotu Artemis II, NASA planuje kolejne misje programu Artemis, skupiając się na lądowaniu człowieka i budowie bazy księżycowej.

Artemis III

Planowana na 2027 rok, będzie pierwszym lądowaniem człowieka na Księżycu od 1972 roku. Załoga w statku Orion przetestuje lądownik Starship HLS (dzieło SpaceX) na biegunie południowym.

Artemis IV

W 2028 roku misja dostarczy pierwsze moduły Gateway – stacji orbitalnej na orbicie księżycowej. Orion zadokuje do Gateway, a załoga przetestuje operacje długoterminowe.

Dalsze misje

Lot Artemis V (2029) obejmie zaawansowane lądowanie z wykorzystaniem Gateway’a; kolejne (Artemis VI+) planowane od 2030 roku zbudują bazę Artemis Base Camp, w tym reaktor jądrowy i habitat.

Kluczowe cele programu Artemis

Misja	Rok (plan)	Główne zadanie
Artemis III	2027	Pierwsze lądowanie
Artemis IV	2028	Montaż Gateway
Artemis V	2029	Operacje lądowe

Różnice między Artemis III a Apollo 11

Artemis III (planowana na 2027 r.) i Apollo 11 (1969 r.) to historyczne lądowania na Księżycu, ale różnią się technologią, celami i różnorodnością załogi. Apollo 11 był demonstracją zimnowojennej potęgi, z prostym lądownikiem LM i dwoma astronautami na powierzchni; Artemis III użyje zaawansowanego lądownika Orion i Starship HLS (SpaceX).

Porównanie kluczowych różnic między Apollo 11 i Artemis III, pierwszymi lotami zakończonymi lądowaniem

Aspekt	Apollo 11 (1969)	Artemis III (2027)
Lądownik	LM (NASA)	Starship HLS (SpaceX)
Czas na powierzchni	21 godzin	do 7 dni
Miejsce lądowania	Morze Spokoju	biegun południowy
Załoga	3 mężczyźni	4, w tym kobieta
Komputery	64 KB RAM	miliony razy mocniejsze niż Apollo
Cele	polityczne, próbki skał	eksploatacja zasobów, budowa bazy orbitalnej Gateway

Podsumowanie

Programy Apollo i Artemis to dwa filary amerykańskiej eksploracji Księżyca, które – choć, jak rodzeństwo Apollina i Artemidy, wyglądają bliźniaczo różnią się zasadniczo motywacją (finansowanie) i użytą technologią.

• Program Apollo (lata 60. i 70. XX wieku) był dzieckiem zimnej wojny i wyścigu zbrojeń. Jego głównym celem było udowodnienie dominacji technologicznej poprzez samo postawienie stopy na Srebrnym Globie i bezpieczny powrót. Misje były krótkie (trwały kilka dni), a lądowniki osiadały głównie w okolicach równika księżycowego.
• Artemis (czasy współczesne i bliska przyszłość) to program nastawiony na trwałą obecność i naukę. Zamiast krótkich „odwiedzin”, celem jest budowa bazy na biegunie południowym Księżyca oraz stacji orbitalnej Gateway. Artemis stawia na współpracę międzynarodową i komercyjną (np. z firmą SpaceX), a w dalszej perspektywie ma być poligonem doświadczalnym przed wyprawą na Marsa.

W skrócie: program Apollo pokazał, że możemy tam dotrzeć, a Artemis ma sprawić, że tam zostaniemy.

A jednak…

Wychodząc naprzeciw teoriom, jakoby ten cały program kosmiczny to bujda i pic dla naiwnych podatników, zamieszczam poniżej zdjęcie wodowania Artemis II w wodach oceanu w pobliżu San Diego. Bo przecież gdyby nie wystartował to by nie wylądował. A skoro wylądował to jednak wystartował. Malkontentów kwestionujących tożsamość wodowania z lądowaniem odsyłam do Donalda Trumpa, który jest specjalistą od tłumaczenia rzeczy niemożliwych do wytłumaczenia a także, jak się okazuje, pomagania słabszym (w wygrywaniu wyborów).

Przypisy

1. Księżyc Zatoką Perską przyszłości?
   Księżyc Zatoką Perską przyszłości (2)? Chang’e-6 wylądował
   Księżyc Zatoką Perską przyszłości? (3). Regolit
   Księżyc Zatoką Perską przyszłości (4). Woda ↩︎

Autor

Wiesław Seweryn

Jestem informatykiem i analitykiem. Przez trzy lata prezentowałem dane epidemiczne na Twitterze jako @docent_ws. W gronie pasjonatów z Twitterowej Akademii Nauk (TAN) uzupełniamy wiedzę na temat Covid-19. Na BlueSky jako ‪@wieslawseweryn.bsky.social‬. Piszę o informatyce i Kosmosie, recenzuję i polecam książki popularnonaukowe. Walczę z dezinformacją, którą uważam za największe zagrożenie ery social-mediów, zwłaszcza wspieraną przez niekontrolowaną tzw. "sztuczną inteligencję".

Ostatnie wpisy

Archiwum autora

• EM poleca15 kwietnia 2026EM poleca (#53) Donald A. Tevault „Linux. Zostań mistrzem skryptów powłoki”
• astronautyka13 kwietnia 2026Apollo i Artemis, mit urzeczywistniony
• EM poleca18 marca 2026EM poleca (#49): Stephen Witt „Maszyna myśląca. Jensen Huang, Nvidia i najbardziej pożądany chip na świecie”
• astronomia9 marca 2026Planety swobodne i mikrosoczewkowanie grawitacyjne