MKUltra – jedna z najmroczniejszych operacji pseudomedycznych w historii świata i jej wpływ na społeczeństwo
MKUltra (MK-ultra) to najmroczniejsza znana operacja pseudomedyczna CIA. Przyczyniła się do utraty zaufania społecznego do państwa. Amerykanie wykorzystali wiedzę i doświadczenia nazistowskich naukowców. Operacja spowodowała wiele nieszczęść. Nadała kolejny wymiar popularyzacji substancji psychoaktywnych. Możliwe, że miała wpływ na przemianę genialnego matematyka polskiego pochodzenia Teda Kaczynskiego, w terrorystę Unabombera. Zapewne czasem obwinia się program przesadnie. Ma to miejsce w przypadku Charlesa Mansona, mordercy Sharon Tate, drugiej żony Romana Polańskiego. Operacja wywarła wpływ na kulturę i popkulturę. Rzadko zdajemy sobie sprawę z tego, w ilu filmach, powieściach, piosenkach słychać echa MKUltra. Nie jest prawdą, że brali w programie udział polscy naukowcy.
Geneza programu
Popularna teoria głosi, że MKUltra to skrót od Mind Kontrolle. Niemieckie kontrolle ma wynikać ze współpracy Amerykanów z niemieckimi nazistami (co opisano dalej), a angielskie mind z próby kontroli umysłów ludzkich. W rzeczywistości kryptonim wynika z losowego nadawania przez CIA nazw/skrótów programom. Właśnie po to, żeby nie dało się po nazwie rozpoznać, czego one dotyczą. MKUltra wywodzi się z programu Artichoke (‘karczoch’). Amerykański system ukrywania celów programów ewoluował, jak widać, w sposób sprzyjający różnym spekulacjom na temat ich nazw.
Program MKUltra miał doprowadzić do wypracowania metod ochrony Amerykanów przed psychomanipulacjami. Agentów miał uodpornić na metody stosowane w czasie przesłuchań. Lęk inspirujący do takich działań pojawił się wśród pracowników agencji amerykańskich po wojnie koreańskiej. Termin „pranie mózgów” (brainwashing) utrwalił się właśnie wtedy. Amerykańscy jeńcy wracali, chwaląc komunizm, a swój kraj oskarżali o zbrodnie wojenne. Niestety lęk przed takimi problemami obrócił się przeciwko Amerykanom. Przyczynił się chociażby do popularyzacji substancji psychoaktywnych.
Kierownikiem programu był Sidney Gottlieb (chemik i szef siatki szpiegowskiej). Celem oficjalnym było opracowanie metod kontroli umysłu, przesłuchiwania i „programowania” zachowań człowieka w kontekście zimnej wojny (strach przed „praniem mózgu” przez ZSRR i Chiny).
MKUltra obejmował kilkanaście podprogramów. Polegały ona na używaniu substancji psychoaktywnych (LSD, psylocybin itp.), elektrowstrząsów, deprywacji sensorycznej (zmysłowej). W teorii próby prowadzono po to, by opanować metody kontrolowania ludzi.
Powiązania z nazizmem
Od początku niektóre stosowane metody wzbudzały wątpliwości. Amerykanie zwerbowali (pseudo)naukowców podejrzewanych o zbrodnie wojenne albo współpracujących ze zbrodniarzami w czasie II wojny światowej.
Przejęli ich z III Rzeszy i przyznali im immunitety w ramach operacji Paperclip. Operacja ta to amerykański program prowadzony od początku 1945 roku i po II wojnie światowej. W ramach Paperclip USA zrekrutowały ponad 1500 niemieckich naukowców, inżynierów i techników z nazistowskich Niemiec, często pomimo ich powiązań z NSDAP, a nawet SS. Usprawiedliwiono to wykorzystaniem ich wiedzy do walki z komunizmem. Nie chodziło tylko o MKUltra, ale chociażby o program podboju kosmosu. Annie Jacobsen twierdzi, że dla Amerykanów ich przejęcie mogło być ważniejsze niż zdobycie Berlina.
Okładka książki Annie Jacobsen
Annie Jacobsen generalnie uchodzi za bardzo dociekliwą dziennikarkę śledczą – i to w stopniu znacznie powyżej przeciętnej. Jej książki (Area 51, Operation Paperclip, Phenomena, Surprise Kill Vanish, Nuclear War: A Scenario) opierają się na dziesiątkach/setkach godzin wywiadów z ludźmi z najwyższych szczebli wojska, CIA, DIA, NSA i wielu innych. Chociaż bywa oskarżana o nadmierną dramatyzację i sensacyjność.
Wśród przejętych na potrzeby samego MKUltra był między innymi Kurt Plötner. W Dachau nadzorował on eksperymenty na więźniach z użyciem meskaliny i innych halucynogenów. Plötner wstąpił do SS, gdzie dosłużył się stopnia Sturmbannführera.
Wykorzystano badania Hubertusa Strugholda, który odpowiadał w tym samym obozie koncentracyjnym za eksperymenty dotyczące funkcjonowania w warunkach niedotlenienia i hipotermii. Po wojnie Strughold opracował skafandry kosmiczne dla astronautów misji Apollo. Dopiero w 2006 roku jego nazwisko zostało usunięte z Międzynarodowej Galerii Sław Zdobywców Kosmosu w Muzeum Historii Kosmosu w Alamogordo. Amerykanie przez lata ukrywali związki takich osób z eksperymentami na więźniach obozów koncentracyjnych.
Amerykanie wzięli pod uwagę nawet działania Japończyków z „Unit 731”. Jednostka 731 znana jest głównie z powodu okrutnych eksperymentów dotyczących broni biologicznej. Ale prowadziła również eksperymenty nad substancjami psychoaktywnymi. W zamian za dane z eksperymentów na ludziach (m.in. meskalina, barbiturany, skopolamina) niektórzy Japończycy z tej jednostki otrzymali od Amerykanów immunitety.
Unit 731 Wikipedia
Poniżej jedna z bardziej szokujących stron memorandum programu Artichoke. Jak wspomniano wcześniej, program Artichoke był prekursorowy wobec MKUltra. Zaznaczony fragment to spekulacje na temat możliwego kontrolowania społeczeństwa. Jest to luźna spekulacja o możliwości wprowadzania substancji psychoaktywnych np. do napojów gazowanych czy nawet szczepionek.
Fragment memorandum Projekt Artichoke
Jak prowadzono pseudobadania i jak wpłynęły one na społeczeństwo?
W ramach MKUltra rozpoczęto więc badania na szeroką skalę. Działania prowadzono w ramach podprojektów. Przykładowo, mężczyznom w USA LSD podawały prostytutki, a agenci CIA obserwowali ich wtedy przez lustra weneckie (podprojekt Midnight Climax).
W „Podprojekcie 68” eksperymentowano na około stu pacjentach ze schizofrenią – wielu z nich do końca życia cierpiało na amnezję i poważne zaburzenia osobowości.
W „Podprojekcie 19” zatrudniono iluzjonistę Johna Mulhollanda, który napisał dla CIA podręcznik. Znalazły się w nim przeróżne metody działania. Niektóre przypominają wykorzystanie gadżetów z filmów o Jamesie Bondzie. Mulholland opisał również, jak odwracać uwagę różnych osób, w tym badanych, od działań agentów.
Programem objęci byli dobrowolnie lub nieświadomie ważni obywatele. Używając współczesnego języka − celebryci. Dobrowolnie w MK-Ultra (ale nie w Midnight Climax) uczestniczył np. Ken Kesey. Program przyczynił się więc do powstania Lotu nad kukułczym gniazdem. Natomiast esej „The Doors of Perception” Aldousa Huxleya, znanego głównie jako autora „Nowego wspaniałego świata”, popularyzował między innymi LSD. W 1953 roku psychiatra Humphry Osmond, który był powiązany z MKUltra, podał Huxleyowi meskalinę w trakcie prywatnego eksperymentu medycznego. Osmond wymyślił termin psychedelic. Do eseju Huxleya nawiązuje nazwa zespołu The Doors. Niektórzy spekulują o pośrednich powiązaniach Huxleya z osobami współpracującymi z CIA. Chociaż jego książka sama w sobie była osobistą relacją „mistyczną”, to mogła być wykorzystana przez CIA przy nakłanianiu różnych osób do współpracy. Z jednej strony Huxley ostrzegał przed psychomanipulacjami, opisując somę w Nowym wspaniały świecie. Z drugiej strony nie stronił od substancji psychoaktywnych.
Huxley, chory na raka (stan terminalny), umarł 22 listopada 1963 r., po przyjęciu na własną prośbę LSD podanego przez żonę. Twórcy filmu pod tytułem: George Orwell vs. Aldous Huxley: „Rok 1984” czy „Nowy wspaniały świat”? twierdzą, że Huxley wybrał dzień, kiedy dokonano zamachu na Kennedy’ego, by jego (pisarza) śmierć przeszła niezauważona.
Zespół The Doors (zdjęcie Wikipedia)
Związki z MKUltra miał genialny matematyk polskiego pochodzenia, który przez 10 lat terroryzował USA jako Unabomber. Kaczynski brał udział w psychologicznym eksperymencie profesora Henry’ego Murraya na Harvardzie (1959–1962), który był częściowo finansowany przez CIA (w ramach szerszego programu badań nad stresem i osobowością, luźno powiązanego z MKUltra). Eksperyment był dość brutalny (upokarzanie, ataki personalne), ale nie ma dowodów, że to bezpośrednio spowodowało późniejszą przemianę Kaczynskiego w Unabombera. Większość historyków traktuje jego udział w eksperymencie Murraya jako czynnik ryzyka, a nie jej przyczynę.
Ted Kaczynski w 1968 i 1998 roku. Zdjęcia Wikipedia
Teda Kaczynskiego wspomniano w kontekście MKUltra, nawet w filmie Buntownik z wyboru (Good Will Hunting). Nauczyciele w trakcie jednej ze scen, kłócą się co się stanie z genialnym zbuntowanym młodzieńcem − czy podzieli losy Kaczynskiego, czy Einsteina.
Natomiast historycy kwestionują, czy programowi poddany był Charles Manson, morderca Sharon Tate, drugiej żony Romana Polańskiego (była ona wówczas w ósmym miesiącu ciąży). Manson odsiadywał wyroki w więzieniach, w których realizowano niektóre eksperymenty programu, a wśród członków swojej sekty stosował techniki do złudzenia przypominające te z MKUltra. Pojawiają się więc spekulacje, że Manson mógł być wystawiony na wpływy osób z kręgów badawczych MKUltra, ale brak na to twardych dowodów. Wiele opisów ma niestety charakter spekulacji, bo CIA zniszczyła większość akt.
Sharon Tate. Druga żona Romana Polańskiego zamordowana przez Charlesa Mansona (zdjęcie Wikipedia)
Śmierć Franka Olsona
Prawdopodobnie najtragiczniejszą ofiarą programu był doktor Frank Olson. Był bakteriologiem i specjalistą od broni biologicznej. Wykonywał swoje obowiązki jako cywilny pracownik Laboratoriów Broni Biologicznej Armii Stanów Zjednoczonych (United States Army Biological Warfare Laboratories) w Forcie Detrick. W listopadzie 1953 roku, podczas tajnego spotkania w Deep Creek Lake w Maryland, Olson został bez swojej wiedzy i zgody poczęstowany LSD. Sidney Gottlieb (szefa MKUltra) i jego współpracownicy dodali mu LSD do likieru. Była to część eksperymentu testującego efekty halucynogenu na nieświadomych osobach.
Kilka dni później Olson wypadł (lub został wyrzucony) z okna pokoju na trzynastym piętrze hotelu Statler (obecnie Pennsylvania Hotel) na Manhattanie. Początkowo uznano to za samobójstwo. Dopiero w 1975 roku, po pracach Komisji Rockefellera, wyszło na jaw, że Olson został poddany działaniu LSD, co wywołało (nasiliło) u niego paranoję, poczucie winy i chęć rezygnacji z pracy w tajnych projektach. Rodzinę przeprosił wówczas prezydent Gerald Ford. Olsonom przyznano również odszkodowanie. Oficjalnie przyczyną śmierci pozostaje „samobójstwo wywołane efektami leku”. Synowie Olsona nie przyjęli tej wersji. W 1994 roku ekshumowano ciało ich ojca i zlecono powtórną sekcję zwłok. Badanie wykazało między innymi uraz głowy i klatki piersiowej. Według większości ekspertów zespołu ekshumacyjnego powstały one przed upadkiem, a nie w jego wyniku. Szef tego zespołu publicznie stwierdził, że dowody „wyraźnie i dobitnie wskazują na zabójstwo” (frankly and starkly suggestive of homicide).
Olson mógł być zagrożeniem dla programu. Zaczął wyrażać wątpliwości moralne co do pracy nad bronią biologiczną i tajnymi programami CIA. Część historyków i dziennikarzy (np. Stephen Kinzer w książce Poisoner in Chief) traktuje śmierć Olsona jako prawdopodobne morderstwo w celu zatuszowania programu. W 2012 roku synowie Olsona wnieśli pozew przeciwko rządowi USA, oskarżając CIA o zabójstwo. Ta sprawa została umorzona. Wersja oficjalna to więc nadal „samobójstwo wywołane działaniem leku”.
Na platformie Netflix można obejrzeć miniserial Wormwood, w którym synowie Olsona opisują sprawę. W postać Franka Olsona wcielił się Peter Sarsgaard.
Budynek z którego wypadł lub został wyrzucony Frank Olson (źródło zdjęcia Wikipedia).
Czy ZSRR miał odpowiednik MKUltra?
Rosjanie (Sowieci) bardzo chętnie przypominają o MKUltra, kiedy chcą podważyć zaufanie do władz amerykańskich.
Tymczasem ZSRR nie potrzebował kombinować z „fundacjami przykrywkami”, by tworzyć odpowiednik MKUltra. Związek Radziecki miał cały system specjalnych więzień psychiatrycznych i nieograniczony dostęp do „królików doświadczalnych” wśród własnych obywateli. Amerykanie musieli działać w ukryciu, a Sowieci robili to otwarcie, pod pretekstem „leczenia chorób politycznych”.
Natomiast wbrew temu, co niektórzy insynuowali, nie ma dowodów na to, że znany polski naukowiec zajmujący się neurobiologią profesor Jerzy Vetulani był zaangażowany nawet nieświadomie w MKUltra.
Wpływ programu na popkulturę
W popkulturze najbardziej znane są chyba powieści Roberta Ludluma i filmy na ich kanwie opowiadające o Jasonie Bournie. Program Treadstone jest wzorowany na MKUltra.
Soma w Nowym wspaniałym świecie Huxleya czy zwrot „Weź pigułkę, weź pigułkę” w Seksmisji Juliusza Machulskiego wywodzą się z koncepcji chemicznej kontroli ludzi.
Ostatnio w beletrystyce i bajkach dla dorosłych modne stały się modyfikacje DNA, a nie psychodeliki. Tak teraz „udoskonalani” są fabularni agenci (Bourne Legacy).
Powstało na temat programu również kilka utworów muzycznych.
Podsumowanie
MKUltra jest przywoływana przez fanów teorii spiskowych, kiedy pojawiają się dowolne nowe technologie.
Nawet rozwiązania takie jak szczepionki mRNA kojarzone są przez niektórych Amerykanów z MKUltra.
Program podważył na dziesięciolecia zaufanie do rządu USA. Na trwałe w różnych odmianach wszedł do kultury i popkultury. Popularyzacja substancji psychoaktywnych bardzo negatywnie wpłynęła i wpływa na wiele społeczeństw. Były one obecne wcześniej. Jednak stosowanie ich przez agencje rządowe nadało zjawisku ich stosowania dodatkowy wymiar.
Literatura/Źródła
https://info.publicintelligence.net/CIA-MKULTRA-IG.pdf
https://mkultraciafiles.com/MKULTRA-CIA-File-4-Magician-John-Mulholland.html
https://www.cia.gov/readingroom/document/06760269
https://www.facebook.com/watch/?v=684822905541680
https://www.cda.pl/video/228933820b
https://www.politico.com/magazine/story/2019/09/15/cia-fort-detrick-stephen-kinzer-228109
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10443815
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31985997
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41100262
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6467737
Autor
-
biotechnolog (onkologia, terapie komórkowe), przedsiębiorca (współzałożyciel spółki biotechnologicznej działającej od 2008 roku), diagnosta, nauczyciel akademicki.
BlueSky: @piotrrieske.bsky.social
Ostatnie wpisy
ciekawostki20 lutego 2026MKUltra – jedna z najmroczniejszych operacji pseudomedycznych w historii świata i jej wpływ na społeczeństwo- genetyka5 stycznia 2026Dlaczego starsi mężczyźni częściej przekazują mutacje sprzyjające na przykład spektrum autyzmu?
- bezpieczeństwo28 listopada 2025Dezinformowanie o chorobach zakaźnych jako rosyjska broń w wojnie kognitywnej
- biologia7 listopada 2025Co mają ze sobą wspólnego kanibalizm, soja GMO, glifosat i czynienie sobie ziemi poddaną (część 2)?
